Verhuizen volgens de Javaanse tradities in Suriname.
(Door: Rahardjo)
Inleiding.
In het algemeen als men over ‘verhuizen van huidige – naar andere (nieuwe) woning’ praat, dan heeft men over de voorbereidingen die zoal getroffen moeten worden voor de verhuizing. Onderwerpen zoals: plannen maken om de andere woning bewoonbaar te maken; familieleden en vrienden vragen om te helpen(sambatan) of door erkende verhuisbedrijven laten doen en een goede dag vaststellen –liefst in het weekend en op een zonnige dag- om te verhuizen. Die vinden plaats zowel in Suriname als in Nederland. Maar… bij de Surinaamse –Javanen gebeurde/gebeurt (nu in mindere mate) toch nog volgens de Javaanse traditie. In mijn woonomgeving, had ik in mijn jeugdjaren zulke verhuizingen meegemaakt. Ook van andere personen. Ik vond het erg interessant, en wilde nog meer van weten. De eerste informatie op kinderlijke wijze van enkele ouderen gekregen. Naarmate ik wat ouder werd, wilde ik nog meer van weten, en was mij toen gelukt in mijn tienerjaren nog meer informatie daarover te verkrijgen.
Verhuizen op z’n Javaans in Suriname.
Eerst de volgende opmerkingen:
- In Suriname werd er nauwelijks/geen onderzoek naar verricht over de traditie ‘verhuizen op z’n Javaans’.
- Tijdens het zoeken naar informatie over de ‘gamelan in Suriname’ gesproken met Javaanse ouderen w.o.; ex-contractanten en gamelanmusici, waren mijn gesprekken ook over andere onderwerpen. In dit geval over traditie ‘verhuizen op z’n Javaans in Suriname’.
- Ik schrijf dit artikel dus op basis van mondelinge vertellingen van deze ouderen; eerst in regio Moengo, daarna op plaatsen overwegend in het district Commewijne, Meerzorg en Paramaribo. Wel op verantwoorde kennisoverdracht en informatie die deze ouderen nog konden herinneren in hun desa’s op Java.
Volgens de Javaanse traditie bij de verhuizing van de ene naar de andere woning, worden verhuizende personen geacht hun persoonlijke en de daarbij behorende ceremoniële en religieuze handelingen na te leven. Afhankelijk hoe sterk de Javaan nog verbonden is aan de zeden en gewoonten van de voorouders – vooral als deze nog in leven zijn- en overige familierelaties-, kan deze traditie niet zomaar worden genegeerd. Al zou het alleen maar om ‘geen kritiek’ van vooral de ouders en grootouders te krijgen. Zij hadden min of meer van hun ouders meegekregen. Ze zouden zij dan ook moeten toezien dat hun nakomelingen die tradities moeten naleven. Was, kortweg hun argumentering! Zij vonden dat ‘een Javaan geboren is met deze tradities en ceremoniën en ook opgegroeid diende te zijn’. Dat die wellicht als aannamen worden aangemerkt gaat hun voorbij en mocht niet worden tegengesproken. Deze argumentering moet men niet onderschatten. Want diegene die niet bewust ermee kan omgaan, zal die traditie alleen volgen omdat het zo hoort te zijn maar weinig over de achtergrond ervan afweet.
De Javaanse contractarbeiders in Suriname belijden het Islam geloof. (NB: De Islam bereikte omstreeks de 13e eeuw Noord-Sumatra en breidde zich uit tot Midden-Java. Na de val van het Rijk MadjaPahit in de 16e eeuw (Oost-Midden tot Zuid-Java) was haast geheel Java bekeerd tot de Islam.
Zo ook met het Arabisch schrift.
In deze beschrijving gaat het om de ‘traditie verhuizing’ volgens de Javanen die de Islam belijden behoren tot uitingen in allerlei ceremoniën die erop gericht zijn om de relaties met de Almachtige – of de Goden – en geestenwereld (Hindoeïstische invloeden in Indonesië) – goed te houden. Ook t.b.v. inzegeningen bij bijzondere gebeurtenissen zoals: Huwelijk, besnijdenis, geboorten, overlijden, en verhuizing e.d. De leiding van een slametan is in handen van een religieuze voorganger ofwel Kaum).
Het gaat primair om het bepalen van een geschikte dag. De verhuizing op zich en de daarbij behorende ceremoniële activiteiten zijn afgeleide acties. Met dien verstande dat die uiteindelijk tot vast en zelfs als essentieel worden aangenomen!
“Verhuizen kan ook op deze manier.”
Traditionele Javaanse filosofie.
Aan de basis van de ‘traditionele Javaanse filosofie’ liggen de Hindoe en Islamitische religieuze erfenissen. Deze filosofie is gebaseerd op de Javaanse Primbon – de mythische almanak van Java-; geschreven in de 16e eeuw. Traditiegetrouw wordt de Primbon gebruikt om bijvoorbeeld: een nieuw leven te beginnen; voor het sluiten van een huwelijk en in het gewone alledaags leven ook om een woning te bouwen en te verhuizen naar een andere woning. Bij deze laatste is de Javaanse traditie verhuizing afgeleid. Waar het om gaat is: “Het kunnen bepalen van een geschikte dag voor de verhuizing. De Primbon, grotendeels geschreven in het Arabisch waarvan er Javaanse-, Engelse- en Nederlandse vertalingen worden gegeven, is vergelijkbaar als het Astrologisch boek! De populairste Javaanse Primbon heet de Kitab Primbon Betaljemur Adammakna. Dit wordt ook wel de moeder van de Javaanse Primbon genoemd omdat het bestaat uit een compilatie van tien Primbons. (De Javaanse Primbon, door Trees Sontosoemarto. http://home.wanadoo.nl/javas/Cultuur/Primbon).
In het algemeen wordt van een Javaanse Islamitische voorganger ofwel Kaum verwacht dat die een Primbon bezit. En die ook tekst en uitleg, raad en astrologische bepalingen/informaties alsook een ‘geschikt(s)te dag kan bepalen en vaststellen. Volledigheidshalve kan vermeld worden dat er nog een andere specialist en kenner is die deze bepalingen ook kan vaststellen. Deze is de Dukun, een benaming in Java, en in Suriname Wong Pienter (deskundige met enig spirituele kennis/specialisme). Niet te verwarren met de vrouwelijke Dukun mantèn of Javaanse vroedvrouw! De Wong Pienter kan geraadpleegd worden bij o.m.: lichamelijke – en psychische klachten; voor bescherming van lichaam en geest alsook omgeving; bij diefstal; succes in het leven; bij vermissing van een persoon en ook bij verhuizing.
Deze beschrijving ‘verhuizing volgens de Surinaamse Javaanse traditie’ als vanouds, moet gezien worden vanuit de Islamitische invalshoek en begint bij het raadplegen van de Kaum. Dat wil zeggen, diegene die wil verhuizen gaat naar de Kaum, geeft de reden aan van he bezoek en vraagt hem:
- Om een geschikt(s)te dag voor de verhuizing te bepalen. De Kaum berekent vervolgens aan de hand van een Javaanse kalender en met raadpleging van de Primbon een geschikte dag. De geboortedatum van de aanvrager is belangrijk voor de berekening door de Kaum. En ook wie mee zullen verhuizen.
- Eenmaal de dag gekozen, zegt de Kaum wat de verhuizende(n) allemaal moet(en) meenemen;
- Hoe laat van het oude huis te vertrekken,
- Vanuit welke richting in de nieuw woning moet binnen gaan.
Een bewering.
“Iemand die haast heeft om te verhuizen, of zelfs zijn datum kiest en daarna de Kaum om advies vraagt, zal deze alsnog vaststellen en ook informeren o.a.; vanuit welke richting de persoon de woning binnen te gaan. Het zou best kunnen gebeuren dat de persoon via een venster de woning naar binnen zou moeten gaan. Haast ondoenlijk eigenlijk, als men bedenkt bij huizen op hoge neuten. Of zoals hier in Nederland in een appartement van 4 tot 10 etages.”
Kanttekening. “De Javaanse contractarbeiders ‘verhuisden’ niet volgens de Javaanse traditie, zoals die zich heeft ontwikkeld in Suriname. Strikt genomen, zou hun verhuizing van Java naar Suriname, en de wijze waarop zij in hun nieuwe omgeving en woningen terechtkwamen als ‘on-traditioneel’ kunnen worden beschouwd. Helaas, het kon toen niet anders!”
Deze beschrijving “Verhuizing” is een ruim begrip. Het uitgangspunt van raadpleging bij de Kaum zou ook kunnen worden doorgetrokken naar bijvoorbeeld; ‘het vinden van een nieuwe baan of in een ander land immigreren zouden ook als ‘verhuizing’ worden aangemerkt. Al deze situaties hebben min/meer in essenties dezelfde overeenkomsten namelijk: “Het zoeken van de geschikt(s)te dag, veiligheid en welzijn voor zichzelf en gezin.” Deze vormen de rode draad en kern bij de traditie Verhuizen op zin Javaans in Suriname.
Verhuizing door de Javanen in Suriname, overwegend die de Islam geloof belijden, hebben wellicht door omstandigheden (o.a. leeftijden contractanten van de 1ste lichtingen van circa 16 tot 20 jaar, met weinig kennis over tradities e.d.) heeft een eigen ontwikkeling doorgemaakt. Met als eventuele gevolg dat naast tradities ook ceremonieën en rituelen die al in de pré-Islamitische periode plaatsvonden, gefragmenteerd overkwamen. Wellicht door aannamen en steeds verbijzonderd uitgevoerd. Aannamen die vanaf het begin, en lange tijd op die wijze zijn aangehouden (kwestie van Macht e/o kunnen beheersen over de Javaanse gemeenschap). Op zich zeker niet negatief, immers of die dan bijvoorbeeld een; links, rechts, midden richting of combinatie ervan heeft…is de uitvoering ervan –ondanks aanvullingen in de loop der jaren- zoveel mogelijk consequent gehanteerd. Het geheel proces rond de ‘verhuizing’ is in ieder geval te volgen. Belangrijk is: “Dat verhuizing volgens de Javaanse tradities in Suriname min of meer wordt (op)gevolgd zoals de voorouders hadden gedaan en overgegeven aan de volgende generaties.
Om maar de woorden van P. Suparlan (Indonesische onderzoeker) te citeren: “Wij moeten bedenken dat degenen die als contractarbeiders naar Suriname kwamen, voornamelijk jongeren waren afkomstig van het platteland of uit arme stadswijken op Java. In het begin van de immigratieperiode was de kennis die deze jonge immigranten bezaten over de diverse Javaanse gewoonten en gebruiken zeer gebrekkig. Onder de immigranten werden degenen die iets meer kennis beschikten over deze zaken al gauw beschouwd als experts. Het gevolg hiervan was dat een afgezwakte vorm van een Javaanse plattelandscultuur in Suriname tot ontwikkeling kwam. Ergo, niet alleen cultuur maar ook gewoonten, gebruiken zoals tradities kunnen minof meer gebaseerd zijn op Aannamen.”
Opmerking(en).
De Javanen in Suriname belijden overwegend naast de Islam, ook andere religies (Christelijke t/m zelfs Hindoe). In deze beschrijving ‘verhuizen (…)’ heb ik slechts over de Javanen die Islam belijden in Suriname beschreven. De Javanen die tot de overige religies behoren, hebben ongetwijfeld ook hun wijze en handelingen bij ‘verhuizen’ volgens hun religies. Zoals; inzegeningen van de nieuwe woning door een voorganger, dominee of pastoor.
Mijn ervaring in Zuid-Sumatra, Indonesië.
‘Tijdens mijn werkbezoek in Zuid-Sumatra, Palembang en Bandar Lampung, was ik uitgenodigd voor sociale ontmoetingen (met de lekkernijen en warme dranken) door enkele nazaten van transmigranten uit Midden- Zuid- en Oost-Java. Zij waren erg geïnteresseerd of ik als 3e generatie Javaanse immigranten in Suriname ook de tradities e.d. had meegekregen van mijn voorouders. Zo vertelde ik over o.m.; beleefdheidsvorm, sambatan, slametan en gotong royong. Aangezien ik wat meer kon vertellen over ‘verhuizing’ had ik de meeste van verteld. Zij waren verbaasd dat over verhuizing zij ook op Palembang en Bandar Lampung min/meer dezelfde hadden meegekregen van hun voorouders. En dat zij (ook als 3e generatie transmigranten) die tradities naleefden en voortzetten. Toch interessant om te weten dat zelfs ver van huis, zowel de nazaten van de transmigranten als ik, enige raakvlakken hebben als het gaat over verhuizen. Deze wil ik toch vermelden’.
Tot slot.
Hoe deze Javaanse traditie ‘verhuizen (…)’ te blijven behouden? Verder uitdiepen is zeker de moeite waard, zodat dergelijke tradities gefundeerd en in beeld worden gebracht e/o schriftelijk kunnen worden vastgelegd. Van belang t.b.v. kennis overdacht aan de volgende generaties Surinaamse Javanen en belangstellenden op verantwoorde wijze kan worden geschieden. Immers, dankzij onze voorouders is deze traditie (ondanks vele aannamen) nog gehanteerd (zij het in mindere mate tegenwoordig).
Bronnen:
– Harrie Djojowikromo; gesprekken met Javaanse ouderen (w.o. ex-contractanten) in Suriname circa 1956- 1968. Gesprekken met 3e generaties transmigranten op Palembang en Bandar-Lampung- Zuid Sumatra, Indonesië; 2006, 2008 en 2009.
– Wonny Karijopawiro; De wong pienter en de kaum, OSO; november 1999, Paramaribo-Suriname.
– Hendrik Kraemer; Een Javaanse Primbon uit de 16e eeuw. Leiden- Firma P.W.M. Trap-1921.
– P. Suparlan: The Javanese of Surinam, Etnicity in an Prular Society, Illinois-USA, 1976.