Gamelan voor Wayang voorstellingen
(Door Rahardjo)Inleiding.
Een wayang kulit – voorstelling zonder begeleiding door een gamelan ensemble, zou de dynamiek -, dramatiek -, ceremoniële – en religieuze belevingswereld van de Vorsten en ander publiek niet tot de gewenste uitdrukking brengen. Afhankelijk van hoe en op welke wijze de Dalang zijn verhaal vertelt, zou hij de toehoorders van begin tot einde van de voorstelling kunnen binden en boeien.
Alvast een korte schets over de Dalang: “De Dalang is een veelzijdig persoon, tegelijkertijd poppenspeler en orkestleider, verhalenverteller en zanger, priester en pedagoog, regisseur en moralist, conferencier en theoloog, acteur en voordrachtkunstenaar.” Drs. Ruud. G. Greve; SEMAR, blad 16. 2008, Voorschoten-Nederland). Meer over de Dalang zal in ander artikel over de Wayang worden beschreven.
Relatie tussen Gamelan en Wayang voorstelling.
Dit artikel gaat over de relatie tussen Gamelan en Wayang voorstelling. Hierbij valt al op de woorden: poppenspeler, orkestleider, verhalenverteller en zanger. Gamelan ensemble produceert muziek. Gamelan en Wayang hebben een gemeenschappelijk ‘expressie’, nl. muziek. Voorloper van Gamelan waren ‘de Gongs van brons metaal. Het gebruik van brons voor muziekinstrumenten was al vóór het begin van de Christelijke jaartelling op het vasteland van Zuidoost-Azië bekend. Aangenomen werd dat vervaardigen van bronzen gongs werd geassocieerd met de Dong Sonbron cultuur en dat deze Indonesië had bereikt ongeveer in de 3e eeuw voor Chr. vanuit Indochina, in een tijdperk, waarbij gongklanken overwegend in de Boedhistische tempels te horen waren. Vele jaren later werden enkele kleine gongs toegevoegd als bescheiden begeleiding van de gebeden en rituelen van de Monniken in de tempels.
De verdere ontwikkeling hiervan als muziekcultuur (in het algemeen aangeduid met de term ’Gong-spel culturen) kwam, doordat er langzamerhand in overwegend groot aantal muzikale ensemblevormen van Zuidoost-Azië (Birma, Thailand, Laos, Cambodia, Vietnam, Filipijnen en Maleisië) één of meer gong-spelen voorkwamen. De term ‘Gong-spel’, een muziekinstrument, dat bestaat uit een reeks betrekkelijke kleine en daardoor betrekkelijk hoog klinkende gongs, die volgens een toonreeks oplopen, te vergelijken met een ‘klokkenspel’. Deze werd in het tijdperk van het Majapahit-rijk, dat ca 1230-1330 in Oost-Java tot bloei kwam en dat er vanaf de 10e eeuw in geschreven bronnen melding was van gamelaninstrumenten. De verfijning van de gamelan op Java door aristocratische families had een langzame, statige en mystieke muziek voortgebracht die gecomponeerd werd om te worden beluisterd in grote audiëntiezaal van het Hof en om een gevoel van ontzagwekkende kracht en emotionele beheersing over te brengen.
Vormen van ‘het schimmenspel/ schaduwtheater’ waren toen al gestaag ontwikkeld en opgevoerd, In de pré–Hindoeïstische tijd bestond dat al op Java en andere eilanden, alsook in eerder vermelde landen in Zuidoost-Azië. Voor de begeleiding van opvoeringen van het schimmenspel werd al gebruikt gemaakt van eenvoudige gongensembles met beperkte instrumenten. Een voorbeeld hiervan: Klein gong-spel ensemble ’een Khong Wong Yai en Khong Wong Lek’ in Thailand. Verdere ontwikkeling(en) van dit schimmelspel werd op Java uitgebreid en geperfectioneerd tot de tegenwoordige wereldbekende Wayang, tot op heden uitgevoerd onder meer in de paleizen van Yogyakarta en Surakarta met begeleiding van Hof Gamelanensemble met uitgebreide instrumenten. In de beginperiode van de Gamelan in de Paleizen werden theater opvoeringen, Javaanse en andere vormen dansen door het Gamelan ensemble begeleid. De volgende stap was Wayang wong e/o kulit voorstelling(en) met begeleiding van de Gamelan.
Gamelan uit Jogyakarta
Gamelan uit Solo
Gamelan uit Bali
Wayang die alleen op Java de meeste spectaculaire ontwikkeling heeft doorgemaakt en die geworden is tot wat het nu is.
Sinds 2003 staat Wajang Kulit vermeld op de UNESCO lijst van meesterwerken van het orale en immateriële erfgoed van de mensheid.
Ook op Bali werd en tot heden het Mahabarata en het Ramayana bij Wayang voorstellingen op authentieke wijze opgevoerd en begeleid door gamelaninstrumenten. Met een speciaal daarvoor bestemd Balinees Gamelanensemble Gendèr Wayang; bestaande uit Gendèr gede en Gendèr baragan met soms sporadisch gebruik van de Kendang. In Bali gaat het om het verhaal en vertelkunst van de Bapak Dalang.
In Suriname, vanaf het ‘ontstaan van de Gamelaninstrumenten en -Cultuur ca 1914-1918, werden Wayang voorstellingen vanaf ca 1936/’38 tot heden met Gamelanmuziek door verschillende Javaans-Surinaamse gamelan ensembles begeleid. Dit geschiedde ook in Nederland vanaf ca 1978/1980 in Rotterdam en Sint-Miechielgestel.
De Gamelan speelt tot heden een zeer belangrijke rol bij de begeleiding in het algemeen voor; Javaanse theater, diverse genre traditionele dansen en evenementen en in het bijzonder voor de Wayang voorstellingen!
Bronnen:
– Drs. Ruud. G. Greve; SEMAR, mei 2008, Voorschoten.
– Onno Mensink; Gamelan en andere gong-spel ensembles van Zuidoost-Azië, 1982, Uitgave Gemeente museum Den Haag.Insight Guide Indonesia; 1998 APA Publications GmbH & Co. Verlag KG (Singapore), Ned Editie Uitgeverij Gambium B.V. Zeewolde.